AN OLI-BALAY NGAN TONGKAYAN-BONGOTON NGATOKONG NGA HIGOT NI MANO PALABYO

Halipot nga Istorya

---

Basi gud hit magbarasa hi-onabihan an akon istorya, akon anay kaklrohon an

pira nga polong ngan dire ka ngani parabolang bangin kori-an ka hisabtan an karoyag

sidngon hit nagsorat hini nga istorya. Labi na gud an nasasalipdan han interohan.

An oli-balay nga higot ha akon pagkita amo an masyado kalikay nga manok. Osa

og doha nga porok dayon ito madalagan nga kasaring mo gud nga diretso nga ma-oli

ha balay. Dire ngani paglanaton hit pangontra, mapuwesto iton hiya haroharayoay

ngan pagiinonggiton na liwat it iya pangontra. Kon baga paglanaton hiya hit pangontra,

mapalagiw na liwat. Kasering hit mga pomorosta nga perde na kay naondang naman

pakig-asta hit pangontra. Iya la ito balitaw paagi hin paghirot. Dire kay talawan ito.

Nabalik iton oli-balay ngan maasdang na liwat. Ngada hit it pangontra gol-an na o kon

habol man, ngada hit pagkisikisi hit tipatay na nga pangontra. Wais, sering pa ha

Tagalog.

Ang tongkayan may sogad hiya hin osa nga korona ha bawbaw hit iya olo. Salit,

it iya palong halipot ngan goti-ay nga dara kay sobra katonga han logar inopuwestohan

naman hito nga korona nga barahibo. An bongoton man waray na ito hiya pamitay kay

poro naman la bongot. Salit, it tongkayan-bongoton nga higot dapit pag-aalngan kay

haromamay la it kahimo. Makaharadlok.

An tokong man nga manok dire makori kilal-on. Waray hiya ikog. Ponas an

angay himotangan han ikog. Poro la barahibo ito nga parte pero waray tiwo. Salit,

iginsisikad ngani it manok baga hin ginrarabotan hit barahibo miyentras nga

ginmamaabot pagporopot han igikakasikad. Salit, halipot pagkit-on an manok ngan dapit

boksol.

Waray ka magsala han imo tigo. Kay it ikog gamit man hit manok panimbang,

labi gud hin naporok na, agsob la ito hiya pagpopolidpolid. It depensa niya, nga

delikado para hit iya pangontra, an iya mga teel nga nahihimo nga gamon nga

nangangarangkang. Kumimas ngani it pangontra, matarom ngan makamaratay nga

tadi an iya paglalakaangan.

Akon na titikangan an istorya.

Kolopay na waray pa kapapantayi an higot ni Mano Palabyo. An mga tahor,

maski ngani an magkatol an mga kamot ngan han mga sabid, nag-aalang-alang

pantayan an tokong ni Mano Palabyo. Maupay man ngani an pamostora han manok,

pero an naporot ngan nahikap dire boot tayaan kay kono alkanse na dire pa man

ginlalargahan. Kay waray man ikog. Maano man iton porok hiton. May-ada man

pomorot han manok nga boranting ngan pinanghingbisan. Matood man hinkikit-an nga

may-ada gad ada ginhihimos nga abilidad an manok kay may hintan-awan hin pira nga

sokdip ngan mga bog-os nga hingbis. Mga sinyales iton nga may-ada gintatago nga

birtud an manok. An mga bantogan nga ganador naalidagid hito an ira iginpaparayaw.

Kahoman han ika-onom nga sultada, tirok na liwat an kadak-an nga tawo didto

han parantayan han kamanokan. Palidong nga nataraytay an mga manok.

Naghihikitakita an mga may dara han iya ka-iya manok. Ginbabanabana kon hain o

kan kanay manok an angay nga iya pantayan. May madaop ngan itatanding an iya

dara nga manok hit iya ginhohonahonaan nga angay igkasar it iya dara. Damo hito

nga may dara nga manok an nakakaloob ngan naglilibot-libot pamantay ngan nagbiling

gud han angay nga kontra sa iya manok. Poro naghihikada-og. Waray mapaperde.

Maluya an mga sultada. An onom nga nakaagi halhag ngan tagpira anay

kaminuto an nahagos antes sondan an nahi-ona nga sultada. Salit man an mga

hogador dire himorayaw, iniiras. May-ada nagpipinamiling han isusunod nga sultada.

Sige it parantay pero dire gud nagkakaaransiya. May nahatag hin partida pero ha

pagkita han iba masyado la gihapon hin kadehado han gintatagan hin partida. Kono,

bolang gad ito hit tamoragko kontra hit gogoti-ayi nga tamoyingking. Maski daw tres-a-

dos an logro waray mataya, sering han iba. Ano ito tiyope na gad, sering han iba pa.

Amo ito nga waray na makagsultada.

An iba nga nalalangkag na paghinolat han somonod nga sultada nagkadto la

anay han mga tindahan ha may kodal han boblangan. Iton nga mga tindahan nga

lamesita gad la ito nga may doha nga lingkoran. Haros papreho an ira tinda: mga

prasko o mga intero hin bahalina nga tuba, badoya nga sese o tahong, prito nga alho,

tinoon nga bonay ngan magkarokadilain nga karan-on. Marisyo la ito nga parte han

boblangan kay aada katitirok an mga daogan ngan han mga perdido. Gitagay-tagay

ngan iro-istorya man di ngani han mga nakaagi nga sultada, an tidara-on nga bolang ha

adlaw hit patron ha Catbalogan.

“Aadi man,” baga dapit anunsiyo ni Man Roger ngan dagmit nga ginpurot an

tokong ni Mano Palabyo. “Hala daw. Pantayi daw niyo adi. Nagbibiling kamo hin

maupay nga sultada, bilngi niyo ini hin pangontra. Waray parti-partida. Pareho la it tadi

basi gud man komita kita hin maupay nga sultada,” dogang pa nga polong ni Man

Roger.

Nagkatatawa an mga tanan. Haros an bog-os nga boblangan nagsoriyaw. Pati

an mga hubog na nakadto han mga lamiseta nanhahagong ngan an ira mga sol-ot nga

magkarodilain nga panapton magholos an mga sidsid han mga pako hin lawas

pinankalasan, namamagroogdoog nga nagkabohat ngan somingadto han namamag-

alirong nga mga tawo.

“Ano ito?” paki-ana han osa.

“An kan Mano Palabyo tokong tatadi-an na!” pasamwak han binaton.

“Asya man, Pago ako hin diyes,” sering man han osa pa nga nagtitirotingdolay

nga hobog nga lingit nala an sol-ot nga esmagol.

“Kanayman an pangontra,” may nagpaki-ana , osa pa kalag nga hit iya pamostora

dire na gud hitotoltol ngadto ha ira, labi na gud kon an magtotogway ha iya tipa-oli osa

liwat nga di na maaram kon ngain an tipa-iraya ngan tipa-ilawod.

“Kanan Batangenyo nga ogis. Sonoy pa gad la odog. Pero kay mga apras liwat.

nagmamakasalapi na liwat. Kasing gud nga dire mapipirde,” baton man hin osa nga

dapit pirdedo na ngan naghihikabarawi.

“Aw, ngay-an. Tolin man kono ito hin mga ganador nga Texas,” sering man han

osa pa nga naghihidaraog.

“Tood ngani. Poro la ito hawshaw. Kitaa daw it mga teel hito. Baga mam la ito

hin puti nga kinarosan. Kagogodti ngan baga ikid man it nga manok. Ngan kitaa daw it

mga mata. Baga nakimas man ito ngan dapit paghahangsara pa la,” pahayag man han

osa pa nga sogad hin nagsasamool hin olo hin prito nga alho.

“Asya,” aboyon han osa nga nakapot hin nakokolob nga baso nga kasering niya

nga pono pa hin laklakon. “Batog daw la pagpara-para hit tokong ni Mano Palabyo

kalasan, himarit ngan dara an iya tadi mauna kontra hit iya agaron pag-oli ha ira.”

Labi pa nga katatawa ha mga hubog ngan han dire hubog.

Waray mag-iha may bayna na an mga tinadi-an ngan ginpapalakat-lakat han ira

kada tagsa malarga kay basi dire banhoron.

Gintatan-aw han manaraya an doha nga tinadi-an. Posteryoso gud man an ogis.

Aadto gud man an tigaman nga may dugo ito hin dire tominongnon nga manok.

Paplongan pa ngan waray pa agi. Dapit ginpapahigara la anay kay basi matawo ha

boblangan. Hinapyod ngan himarigos. Hikikit-an ito hit iya mga barahibo nga

maghamis ngan mag-inggat labi na an himorok, talodtod ngan ikog. Ngaran sonoy

pa pagkita han kadam-an nga maupay omaway. Ta kay it Texas magtokob. Makaona

ngani ito makatokob dako gud nga bentaha hin shuffle na. Labi pa hin onit na.

Masarig gud an manok nga matokob kay maski habol na, labi kon maroyadoya na an

mga teel, pero oknob it pagtokob hit palong o li-og hit pangontra, opod na an makosog

nga paglatigo han mga pako, dako it kasiguruhan nga magdadaog ito hiya. Takay

hataas pa an ogis. Dapit ha tanding pala dehado na an tokong ni Mano Palabyo.

Mahoyo la an tokong ni Mano Palabyo. Maupay man liwat an tindog. Ugaring

la kay waray ikog. Nasakiki man hin ginpapasakiki. Dire agsob tomogaok sogad han

osa nga gihot-gihot la natogaok, sige it pangayat. An tokong nagkakarokabkab ha

ligid han alad. Osahay nahusyod ngan gintitinan-aw an ogis. Daw nagpliplinano kon

paunano niya pagtitilaron an pangontra.

Masyado na hin kamaaringasa han boblangan. Haros dire na naghihibarabti.

Intimano pa nadehado na an manok ni Mano Palabyo. Logro diyes an partida han

pagtikang han gogli-atay. Kay waray man nataya han sogad nga partida, an mga

layamadista waray na mag-alang nga gomoli-at hin opat-tolo. May nanaya hito nga

partida. Pero dire damo. An mga dehadista waray magkikiwa. Baman hi Mano

Palabyo waray na man igdodogang hin iya pago nga osa kagatos. Maiha iya ito nga

gintitinago nga bog-os nga siyen. Bangin man la, sering niya, kapantayan an iya

tokong. Maaram gad magbalos it manok, sering pa niya. Imo ngani ataman, dire

bongalos it manok. Maaram man hiya magpahalipay hit iya agaron, togon niya kan

Man Basik, nga asawa niya, antes lomosad iya ha ira payag tipakadto ha boblangan

hadto nga Domingo. Dire sogad han tawo. May-ada dida mga tawo nga labot la hit ka

mga bongalos, maraot pa it mga yakan hin dire pati hira nagpopolos han imo

ginbodlayan.

Sobra mil an pago han kaloyo. An parada ni Mano Palabyo ngan han iya mga

kaopod makolang-kolang la hin opat kagatos. May onom pa gatos an taraparan. Amo

adto nga pag layamar hin opat-tolo ngan hin logro diyes. Himakori nga natopongan an

taya han loyo kay dire nagtawag hin partida nga tres-a-dos, bangin dire nalargahan

adto nga sultada.

Damo an tomaya ha tres-a-dos. Maupay na adto nga partida. Waray nga mag-

alang an mga dehadista. Labot han opisyal nga parada, makusog liwat an taya ha

gawas. Baga natotonga na an mga tawo. Sering han mga dehadista, “Kay ano waray

tadi an tokong? Kay ano kay maski daw hitaas an ogis poyde gad iton pagpodlon?

Maski ngani it gihitataasi nga toog natutumba man hin ginaasod-asoran na hin pag

tobaha. Asay pa it manok.”

Matood-tood an mga namamarahibo. Sering nira nga waray pa kono ogis nga

nagda-og hin boranting. It kalagsan na nga mga parabolang dire ito nira

hinngangalimutan. It kolor hit manok dako an lado pag-abot han pagdesisyon kon

ibobolang it manok kontra hin osa nga kolor. Sogad hit tubaon ngan hiton boyogan.

Natood ine nga kalagsan ngan perde an boyogan kay kono mamatay la iton boyog ha

tuba. Kadali-ay la magdaog sa bolang kon amo ito. Adi pa man an iba nga hibabro-an

hi-onong hit pamarahibo. An ogis nga manok dire kono madaog hit talisayon kay

nilalad-angan kono it ogis hit kadamo hit kolor hit talisayon. Iton abohon nga kolor dire

kono maobra hit balawon kay kono madikit la it abo ha balaw. Damo ito nga paradis

nga kolor nga kon imo la pagsosobayon dire ka gud mapeperde ha bolang.

Waray mag-iha topong na an parada. Ginsinyasan na han sentensiyador an mga

liyamador ha gawas han koral nga homanon na nira an pagkarawat hin taya kay di na

pipira lalargahan na ang mga tinadi-an.

Ginpalakat-lakat an tokong. Basi mawaray an banhod ngan dire masawi han

tadi. Sogad man didto ha loyo. Sige han togaok han ogis, nagpipinangayat. An tokong

man nagpinasopaso ug gintitinan-aw an pangontra. Daw maaram na hiya hit iya

bobohaton basi hiya makabalos kan Mano Palabyo.

Ginpaki-anhan han sentensiyador an mga nakapot han taya kon tol-id an

kuwentadas. Kasiguro niya nga malimpiyo an listahan, iya sininyasan an mga largador

nga disbaynahan na an mga manok. Kadisbaynahe, ginpalakat-lakat na liwat an doha

nga manok.

Kahoman pagtagpoon an doha nga manok. Omatras hin nga tolo ka biksal an

largador han tokong. Sogad man an largador han ogis. Haros dongan nga binol-iwan

an doha nga manok.

Hi Mano Palabyo nakadto nahipipil-ot han koral ha likod han iya tokong. Mingaw

an bog-os nga boblangan. May nahoring kan Mano Palabyo nga kumimas la ngani an

ogis dire gud mag-iiha nga makagsogba hira hin Texas. Waray la ari-aringasa hi Mano

Palabyo. Baga dapit nagpipinangadi.

Waray magsala an tigo han kadam-an. Pagbol-iwi han ogis sagun-dalagan nga

iya gintadong an tokong. Nagholat man la an tokong. Primero nga salyada han ogis

nagpalya hiya. Waray omasdang an tokong. Omobo la ine. Ikadoha nga pag-atobang

nira naghi-abot an doha. Paglopad han ogis inolbohan hiya an tokong. Nagkapwad an

barahibo han ogis. Naghiyum hi Mano Palabyo. Maaram hiya nga olbo an away han

iya tokong ngan adto nga primero nga olbo han ogis gintokob ha may talinga an tokong

nganginrapido an tokong nga nagpolid-polid hin pira kabeses. Kasering mo gud nga

di na mabohat an tokong kay waray gud pagpahoway an atake han ogis. Pero waray

gud hisasakbi hin ti-opay ug natindog pa man ngan waray man sinyales nga may grabe

nga samad. Maupay pa man an pag-asdang ngan an mga mata amo la gihapon

kapintas an pagkita han pangontra. Pero an ogis dapit naloyloy na an ikog ngan han

mga pako.

Maaram hi Mano Palabyo nga may grabe nga samad an ogis logaring kay di pa

naturo an dugo. Ha obos na an away han doha nga manok. Di na nalupad an ogis.

Tanda nga naloya na. Pero sige pa an ponatood ropoto. Tinatakasan an tokong han

tosik han ogis. Osahay baga hin ginbabalighot an ira mga li-og han panigoro han kada

tagsa nga makabawbaw.

Han orhi nga salyada han ogis nga baga dapit nanhi-ontog an doha nga manok,

domalagan pahirayo an tokong. Kasering han manaraya nga perde na an tokong kay

pomalagiw na. Pero hi Mano Palabyo natood nga dire adto naatras an iya tokong. An

paghirayo ha pangontra iya la ito paagi nga makapahoway hiya ngan pagtan-aw kon

ano na an kamotangan han iya pangontra.

Waray mag-iha adi an tokong naglalakat tipakadto han dapit naghihingatorog nga

nga ogis. Han pagmatosika ha iya han ogis, tigda na liwat pomalagiw an tokong.

Waray man lomanat an ogis.

Tigda man an soriyaw han manaraya. Hinsasabtan na han iba kon ano nga

tokong napalagiw, kahoman mabalik.

“Oli-balay! Oli-balay! Oli-balay!”

Waray la hin aro-aringasa hi Mano Palabyo. Waray man hiya kababaraka han

iya tokong kay maupay pa man an tindog ngan dire man gindodo-as, sinyales nga

waray grabe nga samad, kon may-ada man. Sering han iya mga kaopod: “Ora-ora pa

daw hin dire ako makagsogba hin paa hin Texas nironiyan. Ano nga pipina-iha nira ito.

Osa na la nga lagong it tipirma hit ogis. Rekriyo na!”

“Ako an matagay niyan,” sering han osa nga tomaya han tokong.

“Baya,” onggit han osa pa.

Kay naporoko naman an ogis ngan natongok na an olo, nagdesisyon na an

sentensiyador nga poroton an tokong ngan i-asdang han ogis. Gintosikan la an ogis

nga an olo plastado ha tona, nakatorog na hin maupay.

Soriyaw na liwat an mga tawo. Opod an iya kasangkayan, somakob hi Mano

Palabyo pagkarawat han iya tokong nga tongkayan-bongoton ngan oli-balay.

* * *